Salas

Mapa parroquial de Salas

Salas alcuéntrase na fastera centru-occidental del país y el so territoriu, d'una superficie de 227,11 km², ye de media montaña, tando'l so mayor altor L'Aguión, de 927 metros, y bañáu poles cuenques del ríu Narcea, onde destaca'l so afluyente, el ríu Nonaya. Llenda al Norte con Valdés, Cuideiru y Pravia, al Este con Pravia tamién y con Candamu y Grau, al Sur con Miranda y al Este con Tinéu y Valdés otra vuelta.

Viven nesti conceyu 5.886 persones (2.936 homes y 2.950 muyeres), con una densidá de 26,25 hab/km². La capital, la villa de Salas, ye'l noyu más habitáu con 1.597.

Mientres la Edá Media coesisten tres poderes alministrativos pa lo que ye'l conceyu anguaño: el monasteriu de San Salvador de Curniana, fundáu en 1024 y que pasaría a ser cluniaciense en 1122; el Señoríu de Salas, al otorgar el rei Alfonso VII de Lleón a la familia Lamuño les entidaes de Salas y Lamuño y los cotos de San Salvador y Linares; y el conceyu Salas de Nonaya, concedía la carta puebla pol rei Alfonso X en 1277 (esi mesmu añu firma un documentu d'hermandá en La Espina con otros conceyos asturianos y a partir de 1490 va formar parte del Partíu los Cinco Conceyos xunto a Grau, Valdés, Miranda y Pravia dientro la Xunta Xeneral). Esti repartu, con dellos camudamientos y dixebres, va caltenese hasta'l sieglu XIX, momentu cuando asoceden dellos camudamientos territoriales: en 1804 delles parroquies de Grau s'incorporen a Salas (San Antolín de las Dorigas, San Xustu de las Dorigas, San Esteba de las Dorigas y Santolaya de las Dorigas); mientres'l Trieniu Lliberal (1820-1823), la parroquia de La Espina dixébrase pa formar conceyu propiu; en 1827 intégrense los cotos de Curniana, Soutu los Infantes y Ḷḷaviu; y en 1835, la desamortización de Mendizábal favorez que'l monasteriu de Curniana pase al conceyu. Pero va ser en 1929, pol Real Decretu del 5 d'agostu, cuando'l territoriu del conceyu quedará como anguaño al sumase a Pravia les parroquies de Folgueras y Cordoveiru.

Salas nun tien la toponimia tradicional oficializada porque la Xunta Asesora de Toponimia tovía nun escomenzó'l procesu d'estudiu de la mesma.

Esti conceyu tien ventiochu parroquies:

Mapa parroquial del conceyu de Salas, dixebráu por colores

Candamu

Mapa parroquial de Candamu

Esti conceyu asítiase na fastera central del territoriu asturianu, nuna superficie de 71,91 km² de territoriu de monte baxu, con un altor másimu na cota de La Degollá, de 624 metros. Llenda al Norte con Illas, Castrillón y Sotu'l Barcu, al Este con Las Regueras, al Sur con Grau y al Oeste con Salas y Pravia.

Viven en Candamu 2.160 persones (1.062 homes y 1.098 muyeres), con una densidá de población de 31,87 hab/km². El nucleu mas habitáu ye'l llugar de San Román, na parroquia homónima, colos sos 268 habitantes, mientres que la capital, el llugar de Grullos, tien 172.

Les primeres referencies documentalen falen del territoriu de Candamu como la parte oriental del valle del Nalón qu'ocupa anguaño. Pa'l sieglu XII, esti territoriu ye d'alministración de los alfoces de Pravia y, dempués, de Gozón, anque nel sieglu XIII, pasa a xurisdicción del conceyu de Grau. En 1784 escomiencen les aiciones escontra'l conceyu de Grau, hasta que la Xunta de Candamu se proclame, nel añu 1835, corporación independiente.

Candamu sigue cola toponimia falsificada porque la Xunta Asesora de la Toponimia tovía nun inició los estudios de la tradicional del conceyu.

Candamu tien once parroquies:

Mapa parroquial del conceyu de Candamu, dixebráu por colores

Sotu'l Barcu

Mapa parroquial de Sotu'l Barcu

Sotu'l Barcu asítiase sobre la rasa llitoral de la oriella oriental de la desembocadura del ríu Nalón, na zona central asturiana. Tien una superficie de 35,34 km² y la so másima altitú alcuéntrase nel Picu Coronas, de 462 metros. Llenda al Norte col mar Cantábricu, al Este con Castrillón, al Sur con Candamu y Pravia y al Oeste, otra vuelta con Pravia y con Muros.

Viven nesti conceyu 4.056 persones (1.985 homes y 2.071 muyeres), lo que fai una densidá de 115,59 hab/km². El principal noyu de población ye'l llugar de L'Arena, na parroquia de Ranón, con 1.531; la capital, la villa de Sotu, tien 689 habitantes.

Como'l restu del valle baxu del Nalón, el territoriu de Sotu'l Barcu fue dependiente de Pravia, hasta que en 1617 pasó a manes de la familia de Miranda, marqueses de Valdecarzana. Cola llegada del sieglu XIX y les polítiques lliberales, Sotu'l Carcu incorpórase al conceyu de Pravia por un breve tiempu, hasta qu'algama la independencia dafechu el día 29 d'avientu de 1836.

Sotu'l Barcu ye un de los quince conceyos onde tovía nun s'iniciaron los estudios de la toponimia tradicional.

Tien cuatro parroquies:

Mapa parroquial del conceyu Sotu'l Barcu, dixebráu por colores

Muros

Mapa parroquial de Muros

Muros ye'l segundu conceyu más pequeñu en superficie d'Asturies, con solo 8,09 km², asitiáu na fastera centru-occidental d'Asturies, onde la marxen izquierda de la desembocadura del ríu Nalón, quedando'l so mayor altor nos 130 metros atopaos nel llugar de Muros. Llenda al Norte col mar Cantábricu, al Este col estuariu del Nalón por Sotu'l Barcu, al Sur con Pravia y al Oeste con Cuideiru.

La población de Muros ye de 1.959 persones (927 homes y 1.032 muyeres), polo que la densidá algama los 239,61 hab/km². El llugar de San Esteban, única entida de población de la parroquia homónima, ye'l noyu más pobláu colos sos 639 habitantes, mientres que la capital, la villa de Muros, queda con 417.

El territoriu de Muros va ser integráu nel alfoz de Pravia nel sieglu XIII, pasando dempués a les manes de la casa de Miranda, dempués marqueses de Valdecarzana, dominiu que llegara hasta'l 1827, momentu cuando pasará otra vuelta a ser cotu pravianu, p'algamar la independencia en 1836, xunto con Cuideiru y Sotu'l Barcu.

La Xunta Asesora de la Toponimia del Principáu d'Asturies tovía nun inició'l procesu d'estudiu y aprobación de les formes toponímiques tradicionales pal conceyu.

Muros tien dos parroquies:

Mapa parroquial del conceyu de Muros, dixebráu en colores

Pravia

Mapa parroquial de Pravia

Pravia ye un conceyu asitiáu a la vera'l Nalón, na zona centro-occidental del territoriu asturianu. Tien una estensión de 102,96 km², de vegues y pequeñes montañes qu'algamen el so másimu altor nel Llan de Cubel, de 678 metros. Llenda al Norte con Cuideiru y Muros, al Este con Sotu'l Barcu y Candamu, al Sur con Candamu y Salas y al Este con Salas y Cuideiru.

Tien una población de 9.012 persones (4.382 homes y 4.630 muyeres) y una densidá de 87,40 hab/km². La villa de Pravia, capital del conceyu, ye'l nucleu mas pobláu, con 5.192 habitantes.

Los primeros documentos de Pravia, alcuéntrense yá na dómina romana, cuando l'emperador Vespasiano funda'l municipium de Flavium Avia a la vera'l Nalón (y que vien siendo identificada bien con Pravia bien con Santianes). El rei asturianu Silu tresllada la capital del reinu a Pravia nel 744, calteniéndose equí mientres los reinaos de Mauregatu y Bermudu y hasta que'l rei Alfonsu II lleva la corte pa Uviéu. Por embargu, siguirá siendo'l noyu alministrativu de la raxón del baxu Nalón, recibiendo la carta puebla de manes del rei Fernando III. Yá pal sieglu XV, va formar parte del Partíu de los Cinco Conceyos dientro la Xunta Xeneral, xunto a Miranda, Valdés, Grau y Salas. El so territoriu actual queda dibuxáu en 1836, cuando s'independicen los conceyos de Cuideiru, Muros y Sotu'l Barcu.

Pravia índa nun tien escomenzaos los estudios toponímicos necesarios p'aprobar les propueste de formes tradicionales del conceyu.

Esti conceyu tien quince parroquies:

Mapa parroquial del conceyu de Pravia, dixebráu por colores

Cuideiru

Mapa parroquial de Cuideiru

Cuideiru ye un conceyu del centru-occidente asturianu, que tien una superficie de 100,78 km², dixebrada en tres rexones orográfiques: una rasa llitoral d'escobios al Norte, una central de valles mui fértiles y una meridional de montañes que nun lleguen a los 800 metros, siendo'l mayor altor del conceyu El Cuetu, de 786 metros. Llenda la Norte col mar Cantábricu, al Este con Muros y Pravia, al Sur, otra vuelta con Pravia, Salas y Valdés, col que tamién llenda al Este.

La población del conceyu de Cuideiru ye de 5.753 habitantes (2.834 homes y 2.929 muyeres), lo que fai una densidá d'alrodiu 56,80 hab/km². El noyu más pobláu asítiase ye la villa de Cuideiru, la capital, con 1.615 habitantes.

La hestoria de Cuideiru ta mui vinculada a la de Pravia, conceyu al que perteneció hasta'l sieglu XIX. La primer noticia que tenemos de Cuideiru ye una donación al monasteriu Courias. La relación con Pravia nun siempre fue buena: nel sieglu XIV solicítase la concesión del alfolí de sal, mui importante pal puertu pesqueru, pero nun se-y da; nel XVIII, los vecinos deciden pagar 1.000 doblones pa dixebrase, pero esto nun s'algamará hasta'l sieglu XIX, en 1836.

La Xunta Asesora de la Toponimia tovía nun escomenzó colos trabayos d'estudiu de les formes tradicionales pa los topónimos del conceyu.

Cuideiru tien nueve parroquies:

Mapa parorquial del conceyu de Cuideiru, dixebráu por colores

Valdés

Mapa parroquial de Valdés

Valdés ye un conceyu asturianu de la fastera occidental del país, el cuartu n'estensión colos sos 353,52 km² de rasa costera al Norte y de tarrén montañosu dixebráu por valles de direición Sur-Norte, con Pena Cezures, de 1.010, como altor más destacáu. Llenda al Norte col mar Cantábricu, al Este con Cuideiru y Salas, al Sur con Tinéu y Salas y al Oeste con Villayón y Cuaña.

Esti conceyu tien una población de 13.371 habitantes (6.517 homes y 8.854 muyeres) y una densidá de 37,82 hab/km². El noyu más habitáu ye la villa de Ḷḷuarca, capital del conceyu, con 4.264 habitantes.

Diferentes llugares del territoriu de Valdés apaecen na documentación baxomedieval, pero seldrá nel 1270, cuando apaezca comu tal na carta puebla que concede'l rei Alfonso X, pola que se creya la pola de Valdés y el conceyu, quedando como propiedá real toles tierres antañu monástiques. Hai que destacar la gran importancia va tener el Gremiu de Mareantes de Ḷḷuarca nesti conceyu. En el sieglu XVI, Valdes a apaez nes actes de la Xunta Xeneral del Princiáu como integrante del Partíu de los cinco conceyos (xunto a Grau, Salas, Pravia y Miranda. En 1909 prodúzse un casu singular: camudase'l nome'l conceyu pol de la capital n'español, esto ye, "Luarca"; fechu que se correxirá en 1985 pa volver a tomar el tradicional.

Valdés nun tien oficializada la toponimia tradicional porque la Xunta Asesora de Toponimia tovía ta trabayando na ellaboración del estudiu.

Valdés tien quince parroquies:

Mapa parroquial del conceyu de Valdés, dixebráu por colores.